Şehirde, köy yolunda ya da otoyol kenarında başınızı kaldırdığınızda tellere dizilmiş kuşları görmek çok sıradan bir manzara. Üstelik bu tellerin bir kısmı binlerce volt taşıyor. Peki kuşlar neden çarpılmaz da aynı tele dokunan bir insan ciddi şekilde yaralanabilir? Cevap kuşların özel bir yeteneğinde değil, elektriğin çalışma kuralında saklı.
Elektrik akımı ne zaman vücuttan geçer?
Elektrik akımı, elektronların yüksek potansiyelden düşük potansiyele doğru hareket etmesidir. Bunu yüksekten aşağı akan suya benzetebilirsiniz: iki nokta arasında “seviye farkı” yoksa su akmaz. Elektrikte bu farka potansiyel fark ya da gerilim (volt) denir. Bir canlının çarpılması için vücudunun, potansiyeli farklı iki noktayı birbirine bağlaması gerekir.
İkinci kural da şu: akım her zaman en kolay, yani en düşük dirençli yolu seçer. Tellerin büyük kısmı alüminyumdan yapılır ve direnci çok düşüktür. Bir kuşun vücudunun direnci ise bunun yanında çok yüksek kalır.
Kuşlar neden çarpılmaz?
Bir kuş tek bir tele iki ayağıyla konduğunda iki ayağı da neredeyse aynı potansiyeldedir. Ayakları arasında kayda değer bir fark olmadığı için elektronların kuşun vücuduna “geçmek” için bir sebebi kalmaz. Akım, kuşun hemen altındaki düşük dirençli telden yoluna devam eder. Kuşlar neden çarpılmaz sorusunun kısa cevabı budur: kuş, devrenin bir parçası olmaz.
Yaygın bir yanlış inanış, tellerin kalın bir yalıtımla kaplı olduğu için kuşları koruduğudur. Oysa havai hatların büyük bölümü çıplak teldir. Kaplamalı olanlar da yıllar içinde güneş ve yağmur nedeniyle yalıtımını kaybedebilir. Yani kuşlar neden çarpılmaz sorusunda kuşu koruyan şey kaplama değil, fizik.
İnsan aynı tele dokunursa ne olur?
İnsanlar uçamadığı için bir tele dokunduklarında çoğu zaman ayakları yere ya da topraklanmış bir yüzeye basar. Bu durumda vücut, yüksek potansiyelli tel ile düşük potansiyelli toprak arasında köprü olur ve akım vücuttan geçerek toprağa akar. Evrim Ağacı’nın aktardığına göre 0,1 ile 0,2 amper arasındaki bir akım bile ölümcül olabilir.
Hat bakım ekiplerinin kuşlardan “ilham alan” yöntemi de bu yüzden ilginç: bazı ülkelerde teknisyenler helikopterle hatta yaklaşıp yere temas etmeden çalışabiliyor. Yine de bu işler özel ekipman ve eğitimle yapılıyor; sıradan biri için hiçbir koşulda güvenli değil.
Kuşlar ne zaman çarpılır?
Kuşlar neden çarpılmaz diye sorduk ama kuşlar her zaman güvende değil. Şu durumlarda kuşun vücudundan da akım geçer:
- Kanadı ya da gagası aynı anda ikinci bir tele değerse,
- Teldeyken elektrik direğine, trafoya veya topraklanmış bir metale dokunursa,
- Direğin üzerindeyken tele uzanırsa.
Kanat açıklığı geniş olan leylek, kartal ve baykuş gibi büyük kuşlar bu yüzden daha büyük risk altında. Birçok ülkede direklere kuş koruma kapakları ve tünekler takılmasının sebebi de bu.
Elektrikle ilgili gündelik bir başka merak konusu da kapı koluna dokununca neden elektrik çarptığı. Benzer şekilde mikrodalga fırında metalin neden kıvılcım çıkardığı da potansiyel fark ve elektrik yükleriyle ilgili. Konunun bilimsel ayrıntıları için Evrim Ağacı’nın kapsamlı yazısına göz atabilirsiniz.
Sıkça Sorulan Sorular
Kuşlar neden çarpılmaz, telde elektrik yok mu?
Telde elektrik var. Ancak kuşun iki ayağı aynı tel üzerinde ve aynı potansiyelde olduğu için vücudundan akım geçmez.
Bir insan telde asılı kalsa çarpılır mı?
Teorik olarak yalnızca tek bir tele, hiçbir yere değmeden asılı kalan biri de devreyi tamamlamaz. Ancak gerçekte başka bir tele, direğe ya da yere temas riski çok yüksektir ve bu kesinlikle denenmemelidir.
Kuşlar hangi durumda çarpılır?
İki farklı tele aynı anda dokunduklarında ya da teldeyken direğe, trafoya veya topraklanmış bir yüzeye temas ettiklerinde çarpılırlar.
Yorum Yok
